ATLAS Ouvrir dans l'atlas →

ExerciceMaths approfondies, chapitre 9 — Matrices · Méthode du pivot de Gauss

Exercice 17

Calcul

Déterminer, par la méthode du pivot de Gauss, si les matrices suivantes sont inversibles, et calculer leur inverse le cas échéant. On présentera les calculs sous forme de matrice augmentée, en indiquant à chaque étape l'opération effectuée.

A=(110011101)B=(211121112)C=(123246101)A=\begin{pmatrix} 1 & 1 & 0 \\ 0 & 1 & 1 \\ 1 & 0 & 1 \end{pmatrix} \qquad B=\begin{pmatrix} 2 & 1 & 1 \\ 1 & 2 & 1 \\ 1 & 1 & 2 \end{pmatrix} \qquad C=\begin{pmatrix} 1 & 2 & 3 \\ 2 & 4 & 6 \\ 1 & 0 & 1 \end{pmatrix}

Pour la matrice AA, comparer le résultat et la longueur du calcul avec ceux de l'exercice 15.

Corrigé

Matrice AA. On part de la matrice augmentée (A∣I3)(A \mid I_{3}) et l'on mène la descente, puis la remontée. (110100011010101001)→  L3←L3−L1  (1101000110100−11−101)\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 1 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right) \xrightarrow{\;L_{3} \leftarrow L_{3}-L_{1}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 1 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & -1 & 1 & -1 & 0 & 1 \end{array} \right)

→  L3←L3+L2  (110100011010002−111)→  L3←12L3  (110100011010001−121212)\xrightarrow{\;L_{3} \leftarrow L_{3}+L_{2}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 1 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 2 & -1 & 1 & 1 \end{array} \right) \xrightarrow{\;L_{3} \leftarrow \frac{1}{2}L_{3}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 1 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 1 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & \frac{1}{2} \end{array} \right)
→  L2←L2−L3  (1101000101212−12001−121212)→  L1←L1−L2  (10012−12120101212−12001−121212)\xrightarrow{\;L_{2} \leftarrow L_{2}-L_{3}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 1 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & \frac{1}{2} & \frac{1}{2} & -\frac{1}{2} \\ 0 & 0 & 1 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & \frac{1}{2} \end{array} \right) \xrightarrow{\;L_{1} \leftarrow L_{1}-L_{2}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 0 & 0 & \frac{1}{2} & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} \\ 0 & 1 & 0 & \frac{1}{2} & \frac{1}{2} & -\frac{1}{2} \\ 0 & 0 & 1 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & \frac{1}{2} \end{array} \right)

A−1=12(1−1111−1−111)\boxed{A^{-1}=\frac{1}{2}\begin{pmatrix} 1 & -1 & 1 \\ 1 & 1 & -1 \\ -1 & 1 & 1 \end{pmatrix}} Comparaison avec l'exercice 15. Le résultat est identique, mais la démarche diffère : là-bas il fallait avoir l'idée d'additionner les trois équations, ici l'algorithme se déroule sans aucune astuce. C'est tout l'intérêt du pivot.

Matrice BB. Le pivot naturel de la première colonne est 22 ; on préfère amener un 11 en échangeant deux lignes. (211100121010112001)→  L1↔L2  (121010211100112001)\left( \begin{array}{ccc|ccc} 2 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 \\ 1 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 1 & 1 & 2 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right) \xrightarrow{\;L_{1} \leftrightarrow L_{2}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 2 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 \\ 1 & 1 & 2 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right)

→  L3←L3−L1    L2←L2−2L1  (1210100−3−11−200−110−11)→  L2↔L3  (1210100−110−110−3−11−20)\xrightarrow[\;L_{3} \leftarrow L_{3}-L_{1}\;]{\;L_{2} \leftarrow L_{2}-2L_{1}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & -3 & -1 & 1 & -2 & 0 \\ 0 & -1 & 1 & 0 & -1 & 1 \end{array} \right) \xrightarrow{\;L_{2} \leftrightarrow L_{3}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & -1 & 1 & 0 & -1 & 1 \\ 0 & -3 & -1 & 1 & -2 & 0 \end{array} \right)
→  L3←L3−3L2  (1210100−110−1100−411−3)→  L3←−14L3    L2←−L2  (12101001−101−1001−14−1434)\xrightarrow{\;L_{3} \leftarrow L_{3}-3L_{2}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & -1 & 1 & 0 & -1 & 1 \\ 0 & 0 & -4 & 1 & 1 & -3 \end{array} \right) \xrightarrow[\;L_{3} \leftarrow -\frac{1}{4}L_{3}\;]{\;L_{2} \leftarrow -L_{2}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 1 & -1 & 0 & 1 & -1 \\ 0 & 0 & 1 & -\frac{1}{4} & -\frac{1}{4} & \frac{3}{4} \end{array} \right)
→  L1←L1−L3    L2←L2+L3  (1201454−34010−1434−14001−14−1434)→  L1←L1−2L2  (10034−14−14010−1434−14001−14−1434)\xrightarrow[\;L_{1} \leftarrow L_{1}-L_{3}\;]{\;L_{2} \leftarrow L_{2}+L_{3}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 0 & \frac{1}{4} & \frac{5}{4} & -\frac{3}{4} \\ 0 & 1 & 0 & -\frac{1}{4} & \frac{3}{4} & -\frac{1}{4} \\ 0 & 0 & 1 & -\frac{1}{4} & -\frac{1}{4} & \frac{3}{4} \end{array} \right) \xrightarrow{\;L_{1} \leftarrow L_{1}-2L_{2}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 0 & 0 & \frac{3}{4} & -\frac{1}{4} & -\frac{1}{4} \\ 0 & 1 & 0 & -\frac{1}{4} & \frac{3}{4} & -\frac{1}{4} \\ 0 & 0 & 1 & -\frac{1}{4} & -\frac{1}{4} & \frac{3}{4} \end{array} \right)
B−1=14(3−1−1−13−1−1−13)\boxed{B^{-1}=\frac{1}{4}\begin{pmatrix} 3 & -1 & -1 \\ -1 & 3 & -1 \\ -1 & -1 & 3 \end{pmatrix}}

Matrice CC. La deuxième ligne est le double de la première, ce que la première opération révèle aussitôt : (123100246010101001)→  L2←L2−2L1  (123100000−210101001)\left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 2 & 4 & 6 & 0 & 1 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right) \xrightarrow{\;L_{2} \leftarrow L_{2}-2L_{1}\;} \left( \begin{array}{ccc|ccc} 1 & 2 & 3 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & -2 & 1 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 0 & 0 & 1 \end{array} \right) Une ligne entière de la moitié gauche est nulle : l'algorithme s'arrête. C n’est pas inversible.\boxed{C \text{ n'est pas inversible.}} À retenir : il n'a pas fallu supposer l'inversibilité au départ. L'algorithme la décide en cours de route, ce que la méthode par résolution de système ne fait pas aussi nettement.

Dans l'édifice

Thèmes

matrices, produit matriciel, matrices inversibles, pivot de gauss

Notions

matrices (espace des), inversible, groupe linéaire

Ouvrir dans l'atlas interactif →