ATLAS Ouvrir dans l'atlas →

ExerciceMaths Sup – MPSI, chapitre 6 — Primitives et équations différentielles linéaires · Calcul de primitives et d'intégrales

Exercice 22

DémonstrationCalcul

Règles de Bioche. Pour primitiver une fraction en cos⁡x\cos x et sin⁡x\sin x, on cherche une symétrie de l'expression f(x) dxf(x)\,\mathrm{d} x : on pose u=cos⁡xu = \cos x si elle est inchangée quand on remplace xx par −x-x, u=sin⁡xu = \sin x si elle l'est quand on remplace xx par π−x\pi - x, u=tan⁡xu = \tan x si elle l'est quand on remplace xx par π+x\pi + x, et t=tan⁡x2t = \tan\frac{x}{2} en dernier recours.

1. Justifier, lorsque t=tan⁡x2t = \tan\frac{x}{2} avec x∈ ]−π ,π[x \in \,]-\pi\,,\pi[, les formules cos⁡x=1−t21+t2\cos x = \dfrac{1 - t^{2}}{1 + t^{2}}, sin⁡x=2t1+t2\sin x = \dfrac{2t}{1 + t^{2}} et dx=2 dt1+t2\mathrm{d} x = \dfrac{2\,\mathrm{d} t}{1 + t^{2}}.

2. Calculer, en choisissant chaque fois le changement de variable : ∫π/3π/2dxsin⁡x,∫0πsin⁡x4−cos⁡2x dx,∫0π/2dx2+cos⁡x,∫π/3π/2dxsin⁡x+tan⁡x.\int_{\pi/3}^{\pi/2} \frac{\mathrm{d} x}{\sin x}, \qquad \int_{0}^{\pi} \frac{\sin x}{4 - \cos^{2} x}\,\mathrm{d} x, \qquad \int_{0}^{\pi/2} \frac{\mathrm{d} x}{2 + \cos x}, \qquad \int_{\pi/3}^{\pi/2} \frac{\mathrm{d} x}{\sin x + \tan x}.

Corrigé

1. Pour x∈ ]−π ,π[x \in \,]-\pi\,,\pi[, on a x2∈]−π2 ,π2[\frac{x}{2} \in \big]-\frac{\pi}{2}\,,\frac{\pi}{2}\big[, donc cos⁡x2>0\cos\frac{x}{2} > 0 et cos⁡2x2=11+t2\cos^{2}\frac{x}{2} = \frac{1}{1 + t^{2}}. Les formules de duplication du chapitre 4 donnent alors cos⁡x=cos⁡2x2(1−tan⁡2x2)=1−t21+t2,sin⁡x=2tan⁡x2cos⁡2x2=2t1+t2.\cos x = \cos^{2}\frac{x}{2}\Big(1 - \tan^{2}\frac{x}{2}\Big) = \frac{1 - t^{2}}{1 + t^{2}}, \qquad \sin x = 2\tan\frac{x}{2}\cos^{2}\frac{x}{2} = \frac{2t}{1 + t^{2}}. Enfin x=2Arctan⁡tx = 2\operatorname{Arctan} t, donc dx=2 dt1+t2\mathrm{d} x = \dfrac{2\,\mathrm{d} t}{1 + t^{2}}.

2. Première intégrale. L'expression dxsin⁡x\frac{\mathrm{d} x}{\sin x} est inchangée quand on remplace xx par −x-x : on pose u=cos⁡xu = \cos x, en écrivant dxsin⁡x=sin⁡x dx1−cos⁡2x\frac{\mathrm{d} x}{\sin x} = \frac{\sin x\,\mathrm{d} x}{1 - \cos^{2} x}. Quand xx va de π3\frac{\pi}{3} à π2\frac{\pi}{2}, uu va de 12\frac{1}{2} à 00 : ∫π/3π/2dxsin⁡x=∫01/2du1−u2=[12ln⁡1+u1−u]01/2=ln⁡32.\int_{\pi/3}^{\pi/2} \frac{\mathrm{d} x}{\sin x} = \int_{0}^{1/2} \frac{\mathrm{d} u}{1 - u^{2}} = \Big[\frac{1}{2}\ln\frac{1 + u}{1 - u}\Big]_{0}^{1/2} = \boxed{\frac{\ln 3}{2}}. Deuxième intégrale. Même invariance, et u=cos⁡xu = \cos x va de 11 à −1-1 : ∫0πsin⁡x4−cos⁡2x dx=∫−11du4−u2=[14ln⁡2+u2−u]−11=14(ln⁡3−ln⁡13)=ln⁡32.\int_{0}^{\pi} \frac{\sin x}{4 - \cos^{2} x}\,\mathrm{d} x = \int_{-1}^{1} \frac{\mathrm{d} u}{4 - u^{2}} = \Big[\frac{1}{4}\ln\frac{2 + u}{2 - u}\Big]_{-1}^{1} = \frac{1}{4}\Big(\ln 3 - \ln\frac{1}{3}\Big) = \boxed{\frac{\ln 3}{2}}. Troisième intégrale. Aucune des trois symétries ne laisse dx2+cos⁡x\frac{\mathrm{d} x}{2 + \cos x} invariante : on pose t=tan⁡x2t = \tan\frac{x}{2}, qui va de 00 à 11. ∫0π/2dx2+cos⁡x=∫012 dt2(1+t2)+1−t2=∫012 dt3+t2=23Arctan⁡13=π33\int_{0}^{\pi/2} \frac{\mathrm{d} x}{2 + \cos x} = \int_{0}^{1} \frac{2\,\mathrm{d} t}{2(1 + t^{2}) + 1 - t^{2}} = \int_{0}^{1} \frac{2\,\mathrm{d} t}{3 + t^{2}} = \frac{2}{\sqrt{3}}\operatorname{Arctan}\frac{1}{\sqrt{3}} = \boxed{\frac{\pi}{3\sqrt{3}}} Quatrième intégrale. En remplaçant xx par −x-x, sin⁡x+tan⁡x\sin x + \tan x et dx\mathrm{d} x changent tous deux de signe : on pose u=cos⁡xu = \cos x. On écrit sin⁡x+tan⁡x=sin⁡x (1+cos⁡x)cos⁡x\sin x + \tan x = \frac{\sin x\,(1 + \cos x)}{\cos x}, d'où dxsin⁡x+tan⁡x=cos⁡x sin⁡x dx(1−cos⁡2x)(1+cos⁡x)=−u du(1−u)(1+u)2.\frac{\mathrm{d} x}{\sin x + \tan x} = \frac{\cos x\,\sin x\,\mathrm{d} x}{(1 - \cos^{2} x)(1 + \cos x)} = \frac{-u\,\mathrm{d} u}{(1 - u)(1 + u)^{2}}. On décompose, comme à l'exercice 12 : u(1−u)(1+u)2=14(1−u)+14(1+u)−12(1+u)2\frac{u}{(1 - u)(1 + u)^{2}} = \frac{1}{4(1 - u)} + \frac{1}{4(1 + u)} - \frac{1}{2(1 + u)^{2}}. ∫π/3π/2dxsin⁡x+tan⁡x=[14ln⁡1+u1−u+12(1+u)]01/2=ln⁡34+13−12=ln⁡34−16\int_{\pi/3}^{\pi/2} \frac{\mathrm{d} x}{\sin x + \tan x} = \Big[\frac{1}{4}\ln\frac{1 + u}{1 - u} + \frac{1}{2(1 + u)}\Big]_{0}^{1/2} = \frac{\ln 3}{4} + \frac{1}{3} - \frac{1}{2} = \boxed{\frac{\ln 3}{4} - \frac{1}{6}} Le résultat vaut environ 0,1080{,}108 : il est bien positif, comme l'intégrande.

Dans l'édifice

Thèmes

calcul de primitives et d'intégrales, primitives, intégrales, changement de variable, primitives trigonométriques, fractions rationnelles

Notions

intégrable au sens de Riemann

Ouvrir dans l'atlas interactif →